Hệ thống tự hành: Căn bản (1)

Tôi dự định viết một series về hệ thống tự hành (không phải tự lái nha). Nhưng thấy nó liên đới nhiều thứ quá. Các bài post cũ của tôi cũng không giải thích gì. Nên tôi sẽ đi từng bước nhỏ một.

Phần 1 là nền tảng căn bản nhất: Thiên văn học (vũ trụ gần) cơ bản.

Hệ Mặt Trời

Hệ Mặt Trời (ảnh từ Wiki)

Cách đây khoảng 4,6 tỷ năm, một đám mây khí và bụi khổng lồ (tinh vân) bắt đầu co lại do lực hấp dẫn. Phần lớn vật chất tập trung ở trung tâm, tạo thành Mặt Trời. Phần còn lại tạo thành một đĩa tiền hành tinh xoay quanh Mặt Trời. Trong đĩa này, các hạt bụi va chạm và dính vào nhau dần dần tạo thành hành tinh, vệ tinh, tiểu hành tinh… Đó là lý do tại sao hầu hết các hành tinh quay cùng chiều và nằm gần như trên cùng một mặt phẳng.

Hệ Mặt Trời là “gia đình” của chúng ta trong vũ trụ. Nó bao gồm:

  • Mặt Trời (ngôi sao ở trung tâm)
  • 8 hành tinh quay quanh Mặt Trời
  • Hàng trăm vệ tinh tự nhiên
  • Hàng triệu tiểu hành tinh, sao chổi, thiên thạch
  • Và các vùng xa hơn như Vành đai Kuiper và Đám mây Oort

Mặt Trời chiếm khoảng 99,8% tổng khối lượng của cả Hệ Mặt Trời. Tất cả các thiên thể còn lại chỉ chiếm 0,2%.

(1) Hành tinh

8 hành tinh theo thứ tự từ gần Mặt Trời ra ngoài, gồm:

  • Sao Thủy (Mercury) - Thuộc nhóm Đất đá: Nhỏ nhất, nóng độ chênh lệch ngày-đêm cực lớn.
  • Sao Kim (Venus) - Thuộc nhóm Đất đá: Nóng nhất Hệ Mặt Trời, khí quyển dày đặc CO₂.
  • Trái Đất (Earth) - Thuộc nhóm Đất đá: Có sự sống, có nước lỏng, có vệ tinh lớn.
  • Sao Hỏa (Mars) - Thuộc nhóm Đất đá: Hành tinh đỏ, có núi lửa và hẻm vực khổng lồ.
  • Sao Mộc (Jupiter)- Thuộc nhóm Khí khổng lồ: Lớn nhất, có nhiều vệ tinh, có “vết đỏ lớn”.
  • Sao Thổ (Saturn) - Thuộc nhóm Khí khổng lồ: Nổi tiếng với hệ thống vành đai đẹp.
  • Sao Thiên Vương (Uranus) - Thuộc nhóm Băng khổng lồ: Xoay nghiêng gần 98°, màu xanh lục.
  • Sao Hải Vương (Neptune) - Thuộc nhóm Băng khổng lồ: Xa nhất, gió mạnh nhất Hệ Mặt Trời.
Nhìn liệt kê bên trên, sơ sơ chúng ta cũng thấy có hai nhóm hành tinh chính:
  • Hành tinh đất đá (Terrestrial planets): Thủy, Kim, Trái Đất, Hỏa. Chúng giống nhau là đều nhỏ, đặc, có bề mặt rắn, ít vệ tinh.
  • Hành tinh khí/băng khổng lồ (Gas/Ice Giants): Mộc, Thổ, Thiên Vương, Hải Vương. Đều rất lớn, chủ yếu là khí và băng, không có bề mặt rắn rõ ràng, có rất nhiều vệ tinh.

(2) Vệ tinh tự nhiên

  • Trái Đất: Có 1 vệ tinh lớn là Mặt Trăng. Đây là vệ tinh tự nhiên lớn nhất so với hành tinh mẹ trong Hệ Mặt Trời. 
  • Sao Mộc: Có hơn 90 vệ tinh. Bốn vệ tinh lớn nhất (phát hiện bởi Galileo) gọi là vệ tinh Galileo: Io, Europa, Ganymede, Callisto. Europa được đặc biệt quan tâm vì có đại dương dưới bề mặt. 
  • Sao Thổ: Cũng có hơn 80 vệ tinh. Titan là vệ tinh lớn nhất và có khí quyển dày đặc.

(3) Các đối tượng khác

  • Tiểu hành tinh (Asteroids): Hầu hết nằm ở Vành đai tiểu hành tinh giữa Sao Hỏa và Sao Mộc. 
  • Sao chổi (Comets): Gồm băng, đá và bụi. Khi đến gần Mặt Trời, chúng tạo ra cái đuôi dài đẹp.
  • Thiên thạch (Meteoroids): Mảnh đá nhỏ. Khi đâm vào khí quyển Trái Đất gọi là sao băng. 
  • Vành đai Kuiper: Nằm ngoài Sao Hải Vương, chứa rất nhiều thiên thể băng (trong đó có Pluto - Diêm Vương, từng được coi là hành tinh thứ 9). 
  • Đám mây Oort: Vùng rất xa, hình cầu bao quanh toàn bộ Hệ Mặt Trời, là nơi xuất phát của nhiều sao chổi chu kỳ dài.

Đơn vị đo khoảng cách

(1) Đơn vị thiên văn (AU - Astronomical Unit):

 1 AU = khoảng cách trung bình từ Trái Đất đến Mặt Trời ≈ 149,6 triệu km. Đây là đơn vị thường dùng để đo khoảng cách trong Hệ Mặt Trời.

(2) Năm ánh sáng:

 Quãng đường ánh sáng đi được trong 1 năm ≈ 9,46 nghìn tỷ km. Dùng để đo khoảng cách đến các ngôi sao khác - tức đo khoảng cách ngoài Hệ Mặt Trời (ví dụ ngôi sao gần nhất, Proxima Centauri, cách Trái Đất khoảng 4,2 năm ánh sáng).


Chi tiết về từng thứ, bạn hỏi AI hoặc đọc Wiki nhé. Vì nó rất cơ bản, nên giống nhau ở mọi nguồn. Đặc biệt, nếu muốn đi dài hơi, bạn hãy xem tài liệu và video Youtube của NASA - cực kỳ trực quan, hoặc đọc cuốn Astrophysics for People in a Hurry (Neil deGrasse Tyson) - hình như có bản tiếng Việt.

Nhận xét

Đăng nhận xét

Popular Posts

Kỹ năng quan trọng nhất không ai dạy bạn - Zat Rana

Hình ảnh
Trước khi chết ở tuổi 39, Blaise Pascal đã có những đóng góp lớn lao cho cả vật lý và toán học, đáng chú ý nhất là trong chất lưu, hình học và xác suất. Tuy nhiên công trình này có thể còn tác động nhiều hơn phạm vi lĩnh vực khoa học tự nhiên. Nhiều lĩnh vực ngày nay chúng ta phân loại theo nhóm khoa học xã hội, trong thực tế cũng đã phát triển vượt ra khỏi nền tảng ông giúp xây dựng nên. Thú vị là rất nhiều công trình đã được hoàn thành trong những năm tháng ông còn tuổi teen, chỉ có một số ra đời vào những năm hai mươi tuổi. Khi là người trưởng thành, lấy cảm hứng từ trải nghiệm tôn giáo, ông đã thực sự bắt đầu tiến vào lĩnh vực triết học và thần học. Ngay trước khi qua đời, ông đã đưa ra những quan điểm cá nhân, sau này được phát hành thành một bộ sưu tập dưới cái tên Pensées (Suy tưởng) . Trong khi cuốn sách chủ yếu chỉ coi như một trường hợp lựa chọn đời sống tôn giáo và đức tin của một nhà toán học, thì điều gây tò mò hơn cả lại là các suy tưởng rõ ràng và ...
Read more »

Mark Manson: Qui tắc của Kant

Hình ảnh
Tùy quan điểm của bạn, Immanuel Kant có lẽ là một người nhàm chán nhất hành tinh hoặc cơn mộng tinh của một hacker năng suất. Trong suốt hơn 40 năm, ông ấy đều thức dậy lúc 5 giờ sáng và viết lách chính xác trong ba giờ. Sau đó ông đi giảng dạy tại cùng một trường đại học trong chính xác 4 giờ nữa. Rồi ông tiếp tục ăn trưa tại cùng một nhà hàng mỗi ngày. Sau đó, vào buổi chiều, ông có thể đi dạo trong cùng một công viên, và trở về nhà trên một con đường vào đúng một giờ mỗi ngày. Ngày nào cũng thế. Kant dành toàn bộ cuộc đời sống ở Königsberg , đế quốc Phổ . Tôi nói là theo nghĩa đen. Ông không bao giờ rời khỏi thành phố này. Dù chỉ cách biển một giờ, nhưng ông cũng không bao giờ nhìn thấy nó. (Còn một chuyện buồn cười nữa: Isaac Newton cũng chưa bao giờ nhìn thấy biển, dù sống cách biển chỉ vài giờ. Nhưng điều không thể tin nổi là Newton lại là người khám phá ra lực hấp dẫn của mặt trăng chính là nguyên nhân gây ra thủy triều. Và ông khám phá ra điều đó mà chưa bao giờ nhìn thấy...
Read more »

Những lời chúc khai trương cửa hàng, doanh nghiệp hay nhất

Hình ảnh
Ở Việt Nam, cứ hễ nghe tin ai đó khai trương cửa hàng, công ty, hay thậm chí chỉ là… mở cái năm mới, là cả làng cả xóm ùa vào chúc tụng rôm rả như hội! Lời chúc thì phải "hoành tráng", kiểu như "Làm ăn phát đạt, tiền vào như nước, khách đông như hội, giàu to như núi!" – nghe mà muốn mở thêm chục cái cửa hàng nữa cho bõ! Không chỉ dừng ở lời nói, người Việt còn sáng tạo với cả phong bì đỏ, hoa tươi, và đôi khi là nguyên con heo quay lấp lánh để "lấy hên". Chưa kể, nếu bạn lỡ quên chúc đúng giờ vàng, thể nào cũng bị bà chủ tiệm bánh mì cạnh nhà liếc xéo: "Chúc gì mà muộn thế, tiền nó chạy mất rồi!" Thôi thì, cứ chúc sớm, chúc nhiều, chúc cho vui, vì ở Việt Nam mình, lời chúc không chỉ là lời nói, mà là cả một nghệ thuật "hút lộc" đầy hài hước và ấm áp! Khai trương suôn sẻ, khách hàng tấp nập, tiền vô ào ào! Chúc mừng, chúc mừng! Chúc mừng em Thao, khai trương cửa hàng yến sào, khách vô ào ào, làm ăn phát đạt. Chúc Công ty ngày càng p...
Read more »

Dành cho người khởi nghiệp: Sức mạnh của việc Không Làm Gì

Hình ảnh
Ảnh gốc xuất bản trên jotform.com Con cá sấu già đang nằm nổi bên bờ sông khi một con cá sấu trẻ hơn bơi tới bên cạnh nó. “Tôi nghe nhiều người nói rằng bác là tay thợ săn ác liệt nhất con sông này. Làm ơn hãy dạy tôi các kỹ thuật của bác.” Bị đánh thức khỏi giấc ngủ ngắn trong một ngày đẹp trời, con cá sấu già liếc nhìn con cá sấu trẻ với đôi mắt bò sát của mình, không nói gì và sau đó lại ngủ thiếp đi trên mặt nước. Cảm thấy thất vọng và thiếu tôn trọng, cá sấu trẻ bơi ngược dòng đuổi theo mấy con cá da trơn, để lại phía sau một loạt bong bóng. Nó nhủ thầm: “Mình sẽ cho bác ta thấy.” Cuối ngày, con cá sấu trẻ trở lại bên cá sấu già, kẻ vẫn đang ngủ và bắt đầu khoe khoang về cuộc săn mồi thành tựu của nó. “Tôi đã bắt được hai con cá da trơn đầy thịt hôm nay. Bác bắt được gì rồi? Không có gì ư? Có lẽ bác không mạnh như người ta nói.” Không hề bị ảnh hưởng, con cá sấu già lại nhìn cá sấu trẻ, không nói gì, nhắm mắt lại và tiếp tục nổi trên mặt nước khi những chú...
Read more »

Machine Learning cho mọi người - 5: Học tăng cường (Reinforcement Learning)

Hình ảnh
5. Học tăng cường (Reinforcement Learning) Thăm dò và khai thác. Qui trình ra quyết định Markov. Học theo mô hình Q, học theo qui tắc, và học sâu tăng cường. “Tôi chỉ ăn một ít sôcôla để hoàn thành phần cuối này.” Trong học có giám sát, dữ liệu đào tạo đi theo một từ khóa trả lời từ đối tượng giống như “người giám sát”. Giá mà cuộc sống chỉ làm việc theo cách đó! Trong học tăng cường (reinforcement learning – RL), không có từ khóa trả lời, nhưng agent học tăng cường của bạn vẫn phải quyết định cách vận hành tác vụ của nó. Khi vắng mặt dữ liệu đào tạo, agent sẽ học từ kinh nghiệm. Nó tập hợp các ví dụ đào tạo (“hành vi này tốt, hành vi kia xấu”) thông qua thử và sai khi cố gắng hoàn thành nhiệm vụ, với mục tiêu tối đa hóa lợi ích trong dài hạn. Trong phần cuối này, chúng ta sẽ khám phá: -           Đánh đổi thăm dò/khai thác -           Qui trình ra quyết định Markov (Mark...
Read more »