Hiện thực Ý thức của Hoffman

Hoffman là một trong những nhà thần kinh học có những ý tưởng điên rồ và kỳ lạ nhất hiện nay. Hôm nay, tôi chỉ bàn đến một lý thuyết chính của ông ấy - vốn luôn gắn với định danh của ông - Chủ nghĩa hiện thực Ý thức (Conscious Realism).

Hầu hết giới khoa học và nhiều người trong chúng ta đều là những người theo chủ nghĩa vật chất: vật chất quyết định ý thức, não là nơi sinh ra ý thức. Nhưng Donald David Hoffman - nhà tâm lý học nhận thức, giáo sư khoa Khoa học Nhận thức ĐH California, Mỹ - có quan điểm ngược lại hoàn toàn.

Donald Hoffman

Theo ông, ý thức tạo ra não và toàn bộ vũ trụ vật lý. Nghe thấy "điên" hoặc giống "triết học Phương Đông" hơn là một lý thuyết khoa học hiện đại. Nó làm lung lay quan niệm thông thường về não, tâm lý và thực tại - được coi là một trong những ý tưởng cực đoan và thách thức nhất. Không may, ý tưởng này lại nhận được nhiều ủng hộ và chú ý từ giới tâm lý học, triết học, vật lý, toán học (chắc những người coi không-thời gian không phải nền tảng của thực tại). Ông cũng có nhiều cuốn sách cùng chủ đề khá hot, lên TED Talks nhiều lần để marketing cho học thuyết của mình, khiến nhiều người cảm thấy... mệt mỏi.

Chủ nghĩa hiện thực Ý thức của Hoffman nói rằng thực tại mà chúng ta trải nghiệm không phải là thực tại “thật”. Não bộ tiến hóa không phải để cho chúng ta thấy chân lý khách quan, mà chỉ để tối ưu hóa sự sống còn (fitness). Nhận thức giống như giao diện desktop máy tính: các biểu tượng (bàn, ghế, màu sắc, không-thời gian) giúp ta “click” hiệu quả, nhưng ẩn giấu hoàn toàn cấu trúc thực sự bên dưới.

Nếu bạn nhìn vào giao diện máy tính xách tay của mình… bạn có thể thấy một biểu tượng hình chữ nhật màu xanh lam cho tệp mà bạn đang làm việc và biểu tượng đó có thể nằm ở góc dưới bên phải màn hình. Điều đó có nghĩa là chính tệp mà bạn đang làm việc có màu xanh lam, hình chữ nhật hoặc nằm ở góc dưới bên phải của máy tính không? Rõ ràng là không. Mục đích chính của giao diện máy tính là che giấu sự thật và hướng dẫn hành vi của bạn. Bạn không muốn biết về các điốt, điện trở và tất cả các linh kiện điện tử bên trong, tất cả các từ trường, điện áp và tất cả phần mềm. Nếu bạn phải biết tất cả những thứ đó, bạn sẽ không bao giờ vẽ được tranh, chỉnh sửa ảnh hay viết bài luận. Vì vậy, điều bạn muốn là một giao diện che giấu sự phức tạp mà bạn không cần biết để bạn có thể làm những việc cần làm. Nó không nói dối bạn; thực ra nó đang giúp bạn. Nhưng nó giúp bạn bằng cách che giấu sự thật.

Quá trình tiến hóa cũng đã làm điều tương tự cho chúng ta. Nó đã mang lại cho chúng ta những nhận thức giống như giao diện người dùng.

Tất cả các nguồn thông tin, dù được thu thập bằng cách nào, đều mang tính cụ thể và không đầy đủ. Qua cửa sổ mở, tôi thấy một đàn hươu đang chạy ngang qua bãi đậu xe. Một người hàng xóm có đôi tai thính, không ở gần cửa sổ, nghe thấy tiếng vó của chúng gõ xuống vỉa hè. Một con chó nhỏ trong chuồng dưới cửa sổ cảm nhận được đàn hươu bằng mùi của chúng và thậm chí có thể đoán được kích thước và giới tính của chúng trong một số trường hợp. Không ai trong chúng ta nhìn thấy toàn bộ bức tranh. Giống câu chuyện thầy bói xem voi của Việt Nam. Tương tự như vậy, con người, bằng cách sử dụng các khái niệm trừu tượng, phát triển các hệ thống ký hiệu trên máy tính để biểu diễn các chức năng. Tất cả các hệ thống thông tin đều nhất thiết phải biểu diễn thông tin đã được lọc theo một cách nào đó. Nhưng, nếu không có lý do gì để tin rằng thông tin được cung cấp là sai, điều đó chứng minh được gì về sự thật hay ý thức?

Chúng ta không cần phải biết mọi thứ về cách máy tính hoạt động để sử dụng các biểu tượng trên màn hình nhằm tìm đến nơi cần đến, cũng giống như người quan sát không cần phải biết nhiều về loài hươu để xác định xem chúng có mặt ở đó hay không. Một lần nữa, mọi thông tin đều mang tính chất một phần và tập trung, và ý thức của chúng ta cho phép chúng ta xác định thông tin mà chúng ta cần. Để có thêm thông tin, chúng ta đặt ra một câu hỏi cụ thể, và câu trả lời cũng sẽ mang tính chất một phần và tập trung. Để nhìn thấy mọi thứ một cách toàn diện, chúng ta cần một ý thức vô hạn. Đó là điều mà nhiều người gọi là Thượng đế.

Cái nằm sau giao diện chính là ý thức. Cái nằm sau màn hình là tất cả các điốt, điện trở, v.v.

Tôi có ý thức, bạn cũng có ý thức. Thực tại khách quan đằng sau giao diện này không hoàn toàn xa lạ với bản thân mỗi chúng ta. Có cơ hội để ta bắt đầu hiểu được thực tại khách quan đằng sau giao diện đó bởi vì ta không hoàn toàn tách biệt khỏi nó, vì vậy đó là một tình huống khác so với những gì đằng sau màn hình máy tính.

Không-thời gian và vật chất không phải là nền tảng. Vũ trụ vật lý (Big Bang, hạt cơ bản, não bộ) chỉ là “ảo ảnh giao diện”, còn ý thức mới là nền tảng. Thực tại sâu hơn là mạng lưới các conscious agents (tác nhân ý thức) tương tác với nhau theo các quy luật toán học. Ý thức là thứ cơ bản, còn vật lý và não bộ chỉ là giao diện xuất hiện từ tương tác đó.

Vụ nổ lớn là điều phải được hiểu trong khuôn khổ mà trong đó ý thức là nền tảng.

Đã từng có thời điểm ý thức không tồn tại trong vũ trụ của chúng ta. Giờ thì có.

Điều gì đã khiến ý thức xuất hiện? Liệu ý thức có phát triển theo cùng một cách như gan hay mắt, thông qua đột biến ngẫu nhiên và chọn lọc thích nghi trong quá trình tiến hóa? Trải nghiệm nội tâm dường như khác biệt hoàn toàn so với bất cứ điều gì khác. Phải chăng chúng ta đang tự lừa dối mình?

Hoffman cho rằng ý thức đến từ một quá trình tiến hóa. Nhưng không-thời gian không phải là yếu tố cơ bản của thực tại, nên chúng ta phải suy nghĩ lại về sự tiến hóa này ngay từ đầu.

Thuyết tiến hóa của Darwin là một lý thuyết duy vật, nói rằng: trí tuệ được hình thành từ bùn lầy, thông qua chọn lọc tự nhiên tác động lên đột biến ngẫu nhiên. Theo lý thuyết tiến hóa mới nhất hiện nay, ý thức là một ảo ảnh được tiến hóa ngẫu nhiên do não bộ tạo ra để giúp con người săn mồi tốt hơn. Tổng hợp lại, "ý thức" mà quá trình này tạo ra được coi là một ảo ảnh đơn thuần giúp cơ thể con người tồn tại và lan truyền những gen ích kỷ. Nhân tiện, những người bất đồng quan điểm với quan điểm chính thống duy nhất đó thường bị loại bỏ khỏi giới học thuật.

Việc thừa nhận bất kỳ vai trò ưu tiên nào của ý thức đều ngụ ý rằng tâm trí con người không chỉ đơn thuần là ảo ảnh do người dùng tạo ra như lý thuyết tiến hóa quy định. Hoffman đã giải quyết vấn đề đó như thế nào?

Ông dùng lý thuyết trò chơi tiến hóa và toán học để lập luận rằng “nhận thức không phải là cánh cửa vào thực tại" - nhận thức không bao giờ trung thực với thực tại khách quan nếu mục tiêu là thích nghi/phù hợp.

Hoffman bắt đầu bằng cách cố gắng điều chỉnh lý thuyết về ý thức của mình cho phù hợp với lý thuyết tiến hóa tiêu chuẩn, rồi sau đó đột ngột bác bỏ điều đó, và đi tới kết luận: Ý thức không tiến hóa, nó tạo ra sự tiến hóa.

Đọc hiểu được lý thuyết Hiện thực Ý thức cũng không hề dễ dàng. Bạn có thể tham khảo The Case Against Reality: Why Evolution Hid the Truth from Our Eyes (2019) - cuốn sách cùng chủ đề và dễ đọc nhất với độc giả phổ thông của Hoffman.

Từ hàng nghìn năm, luôn tồn tại mâu thuẫn giữa quan sát và lý thuyết được chấp nhận. Đó là một lý do tại sao ý thức luôn là vấn đề khó nhằn.