"Stay hungry. Stay foolish."

Vào Chủ Nhật vừa qua (22/2/2026), nhóm phân tích của Citrini Research đã xuất bản một bài viết đáng chú ý minh họa cách AI dạng agent (agentic AI) có thể gây ra sự phá hủy kinh tế quy mô lớn trong vòng hai năm tới.

Kịch bản này tưởng tượng một báo cáo được viết từ hai năm sau trong tương lai, lúc đó tỷ lệ thất nghiệp đã tăng gấp đôi, và tổng giá trị toàn bộ thị trường chứng khoán đã giảm hơn một phần ba.

Đây là một loại lập luận bi quan (bear case) hoàn toàn mới, không tập trung vào kịch bản AI nổi loạn kiểu Skynet (mất kiểm soát) mà là sự tan rã dần dần của chính nền kinh tế. Cụ thể, kịch bản của Citrini Research xem xét những hậu quả khi tích hợp AI agents vào toàn bộ nền kinh tế, và điều gì sẽ xảy ra khi các nhà thầu bên ngoài (outside contractors) bị thay thế bởi AI nội bộ rẻ tiền hơn. Nó giống với kịch bản “Cái chết của SaaS” (Death of SaaS), nhưng Citrini đi xa hơn, ảnh hưởng đến bất kỳ mô hình kinh doanh nào dựa trên việc tối ưu hóa và trung gian các giao dịch giữa các công ty.

Như bạn có thể đoán trước, báo cáo này đang gây xôn xao lớn trên mạng. Không phải ai cũng tin - ngay cả Citrini cũng nhấn mạnh đây chỉ là một kịch bản (scenario) chứ không phải dự đoán - nhưng cũng không dễ dàng chỉ ra được điểm cụ thể nào mà bạn nghĩ kịch bản sẽ sai lệch.

Chúng ta chưa chắc các công ty đã sẵn sàng giao phó hoàn toàn các quyết định mua sắm cho AI agents, dù chúng thông minh đến đâu. Nhưng trong kịch bản của Citrini, hầu hết các quyết định bị ảnh hưởng đã được giao cho nhà thầu bên thứ ba từ trước, nên nó không hề vô lý như vẻ bề ngoài.

Quay lại với thực tại.

Hiện nay dường như là giai đoạn thay đổi của công nghệ đang diễn ra nhanh hơn bao giờ hết. Đây là ý kiến đồng thuận từ hầu hết giới tinh hoa toàn cầu trong các sự kiện quốc tế và khu vực, ngay cả các kỹ sư huyền thoại như Martin Fowler và Kent Beck cũng nói rằng chưa từng có sự chuyển dịch nào nhanh đến vậy trong hơn 50 năm làm nghề của họ. Ngay từ đầu năm nay, nhiều bài báo đã dự đoán AI sẽ viết gần như toàn bộ code từ nay về sau. Claude Code là một trong những công cụ lập trình quan trọng nhất trong năm qua. “Năm 2025 Claude đã biến đổi cách các lập trình viên làm việc, và năm 2026 nó sẽ làm điều tương tự cho công việc tri thức,” Kate Jensen, người đứng đầu khu vực châu Mỹ của Anthropic nói. Thứ ba (24/2/2026), công ty đã giới thiệu Claude Cowork hoàn thiện cho doanh nghiệp (quản lý toàn diện tất cả các nghiệp vụ của một doanh nghiệp bằng AI agents). Doanh nghiệp có thể tùy chỉnh theo nhu cầu dựa trên các plugins về HR, thiết kế, kỹ thuật, vận hành, phân tích tài chính, ngân hàng đầu tư, nghiên cứu cổ phiếu, private equity và quản lý tài sản, kết nối vào các hệ sinh thái phổ biến nhất hiện nay như Google, DocuSign, Apollo, Clay, Outreach, SimilarWeb, MSCI, LegalZoom, FactSet, WordPress và Harvey, tạo ra một cuộc chơi nền tảng mới, xóa nhòa ranh giới giữa nền tảng và ứng dụng.

Nhưng tại Pragmatic Summit vừa qua, một kỹ sư phần mềm nhúng đang viết code Assembly và C, người vẫn viết phần lớn code bằng tay hơn là dùng AI agents – và là người duy nhất trong hội nghị tại San Francisco vừa qua chưa “nhượng bộ” trước AI agents. Dù vậy, hôm nay, kỹ sư này có từ 1/3 đến 1/2 code low-level của mình được tạo bởi AI agents kể từ khi Opus 4.5 ra mắt, và tỷ lệ này vẫn tiếp tục tăng. Quan điểm của anh ấy là một điểm đối lập thú vị với xu hướng chung.

Tại Pragmatic Summit lần đầu tiên ở San Francisco, Laura Tacho – chuyên gia nổi tiếng về năng suất developer và cựu CTO của DX – đã trình bày báo cáo với dữ liệu mới và độc quyền về việc sử dụng AI, cũng như những gì đang hiệu quả trong việc áp dụng AI. 92% dev dùng trợ lý code AI ít nhất một lần mỗi tháng, trung bình tiết kiệm ~4 giờ mỗi tuần, dựa trên dữ liệu tự báo cáo. Công cụ AI đã cắt giảm đáng kể thời gian onboarding trong năm qua. Laura nói:

“AI cực kỳ khác biệt ở mỗi công ty vì mỗi nơi có vấn đề và văn hóa riêng của mình. Hiệu suất tổ chức là đa chiều và các tổ chức này chỉ đang đi đến các trạng thái cực đoan khác nhau, dựa trên những gì họ đã làm trước đó. AI là chất xúc tác, là nhân tố nhân lên, và nó đang đẩy các tổ chức theo nhiều hướng khác nhau. Một số tổ chức đang gặp gấp đôi số sự cố đối với khách hàng. Đồng thời, một số công ty lại giảm 50% sự cố. Vậy nên, với những công ty đã dùng AI và có hệ thống lành mạnh thực sự, nó đã khuếch đại hệ thống đó. Họ thấy ít sự cố hơn, di chuyển nhanh hơn, tăng tốc với chất lượng cao hơn, tính bảo trì code cao hơn và năng lực thay đổi cao hơn. Ở phía bên kia, chúng ta có những tổ chức vốn đã rối loạn và giờ còn rối loạn hơn: họ rối loạn nhanh hơn. Tương tự, các tổ chức đang thấy kết quả kinh tế rất không đồng đều từ việc dùng AI. Có rất nhiều sự sụt giảm mạnh khi dùng AI trong ngữ cảnh pilot với production, rồi cố gắng liên kết với lợi nhuận. Đây là từ nghiên cứu của MIT tháng 7/2025, ‘The Gen AI Divide’.”

Những ẩn dụ tốt cho kỷ nguyên AI có thể là cuộc đua không gian của thế kỷ trước và thời kỳ khám phá thế giới thế kỷ 15–17. Khám phá không gian chứa đựng hy vọng to lớn và hoài nghi thực tế. Dù cuộc đua không gian cực kỳ tốn kém – hoặc hoàn toàn lãng phí – nhưng việc hạ cánh xuống mặt trăng vẫn là khoảnh khắc lớn lao của nhân loại. Cuộc đua không gian thực hiện được nhưng không đạt tham vọng lớn nhất: vào những năm 1960, việc lên mặt trăng mang kỳ vọng về việc con người sinh sống trên bề mặt Mặt Trăng. Đến nay điều đó chưa xảy ra, nhưng việc hạ cánh đã tạo ra tiến bộ trên Trái Đất.

Chúng ta thấy sự tương đồng với thời đại này: Liệu AI có thất bại với lời hứa lớn nhất nhưng vẫn mang lại vô số đổi mới?

Có một cơ hội hiếm có để chuyển hóa năng lượng quanh AI thành những cải thiện thực tế, Laura kết thúc:

“Tôi muốn thúc giục các bạn tìm được sự cân bằng giữa cảm giác kỳ diệu, nhắm đến Sao Hỏa và thuộc địa Mặt Trăng, nhưng cũng hiểu rằng chúng ta cần giải quyết vấn đề ngay trên Trái Đất và phải sống trong thực tế này. Vậy nên, hãy giữ bình tĩnh, giữ hoài nghi, giữ nhân tính. Quan trọng nhất, hãy giữ sự thực tế.” 

Rajeev, CTO của Atlassian chia sẻ:

“Nó bắt đầu từ tư duy. Bạn phải thực sự tin vào việc làm việc AI-native. Một số đội ngũ tại Atlassian có kỹ sư gần như viết zero dòng code: toàn bộ là agents, hoặc phối hợp các agents. Kết quả là đội ngũ không nhất thiết nhỏ hơn, nhưng họ tạo ra nhiều hơn rất nhiều, đôi khi gấp 2–5 lần, và sáng tạo tăng lên. Khung hiệu quả đang bỏ lỡ điểm chính, nó là về những gì bạn có thể tạo ra giờ đây với AI mà trước đây không thể.” 

Thomas, nhà sáng lập Entire.io:

"Giờ tôi có agent review code, agent code, agent tạo ý tưởng, agent nghiên cứu. Theo một cách nào đó, agents đã mang lại lợi thế cho remote-first một lần nữa.”

Vào tháng 2 năm 2001, một nhóm 17 nhà phát triển phần mềm tụ họp tại khu nghỉ dưỡng trượt tuyết ở Snowbird, Utah, nơi họ soạn thảo và ký Agile Manifesto nổi tiếng.

Gần đúng 25 năm sau, Martin Fowler và Thoughtworks tổ chức một retreat tại gần đúng nơi đó ở Deer Valley, Utah. Ông mời khoảng 50 lãnh đạo công nghệ từ doanh nghiệp lớn và startup linh hoạt, nhà nghiên cứu, tác giả, và kỹ sư phần mềm có kinh nghiệm thực chiến. Được tổ chức đầu tháng 2/2026, sự kiện mang tên “The Future of Software Development”, với các tên tuổi đã đi vào huyền thoại ngành công nghiệp phần mềm như Annie Vella, Kent Beck, Steve Yegge, Gene Kim, Laura Tacho – và tất nhiên là cả Martin Fowler. Đây không phải nỗ lực soạn thảo một manifesto thứ hai mang tính bước ngoặt; thay vào đó, đây là cơ hội chia sẻ ghi chép và xem xét ngành công nghệ có thể đi về đâu. Đó là một ngày căng thẳng với những cuộc trao đổi qua lại về những gì chúng ta đang thấy và nên hiểu thế nào.

Một tuyên bố đã được soạn thảo. Kent Beck, Laura Tacho và Steve Yegge đưa ra một tuyên bố phù hợp về kỳ vọng thổi phồng rằng AI sẽ thần kỳ cải thiện mọi thứ trong nơi làm việc:

“Các tổ chức bị ràng buộc bởi vấn đề con người và hệ thống. Chúng tôi vẫn hoài nghi về lời hứa của bất kỳ công nghệ nào để cải thiện hiệu suất tổ chức mà không giải quyết trước ràng buộc con người và hệ thống. Chúng tôi vẫn hoài nghi và chúng tôi vẫn là con người.”  

– Kent Beck, Laura Tacho và Steve Yegge.

Mọi người, mọi nơi đều áp dụng AI rất nhanh, điều này theo một cách nào đó rất đáng ngạc nhiên. Nhìn lại đổi mới công nghệ 20 năm qua, như mobile, cloud, hay thậm chí crypto – việc áp dụng diễn ra dần dần. Ngược lại với hôm nay, dường như mọi người đều chuyển động cùng lúc. Các công ty như John Deere (nông nghiệp), 3M (sản phẩm công nghiệp), Cisco (phần cứng mạng), Wealthsimple (tài chính), AWS (cloud) và các startup – không ai có thể gọi là “lạc hậu”. Mọi công ty đều đang triển khai công cụ agentic AI; ví dụ Wealthsimple vừa thực hiện rollout Claude Code toàn cầu chỉ một tuần trước. Dựa trên kinh nghiệm quá khứ, bạn có thể nghĩ ít nhất một số công ty truyền thống không tiếp xúc AI sẽ chờ xem. Nhưng chúng ta không tìm thấy ai như vậy. 

Khoảng 20 lãnh đạo kỹ thuật – nhiều người ở doanh nghiệp lớn, một số ở startup nhỏ – nói rằng đội ngũ kỹ thuật đang thu nhỏ. Đó là điều chắc chắn và tất yếu.

Phải chăng vòng xoáy của cuộc khủng hoảng trí tuệ toàn cầu 2028 trong kịch bản của Citrini đang manh nha kích hoạt?

Và chúng ta - những người đã biết trước kịch bản đó hơn hai năm, cần làm gì?

Điều thú vị, hầu hết lời khuyên tới từ các nhân vật trong giới tinh anh đều khá giống nhau: cứ tận hưởng, cứ dấn thân, cứ khám phá mọi năng lực của bản thân trong cuộc sinh tồn khi thời thế vần vũ. Đây là thời đại tuyệt vời nhất trong lịch sử để làm mọi thứ bạn muốn.

"Stay hungry. Stay foolish." (Steve Jobs)

Nghiên cứu của Bill Gurley với Wharton cho thấy khoảng 60% người nói rằng sẽ làm khác đi nếu có thể bắt đầu lại sự nghiệp.

Gần ba thập kỷ qua, Bill Gurley là một trong những tiếng nói có ảnh hưởng nhất tại Thung lũng Silicon - một đối tác chung tại Benchmark, với những khoản đầu tư sớm vào Uber, Zillow và Stitch Fix đã định hình nên hình mẫu đầu tư mạo hiểm hiện đại. Bây giờ, sau khi chuyển về Austin và rút lui khỏi hoạt động đầu tư trực tiếp, người Texas bản xứ này đang chuyển hướng bản năng nhận diện mẫu hình của mình vào thứ khác: một cuốn sách, một quỹ từ thiện, và một viện chính sách nhằm giải quyết những vấn đề mà ông tin rằng mình thực sự có thể giúp khắc phục.

Ông mạnh mẽ cho rằng “cuộc đời là thứ dùng hoặc mất”. Khi còn trẻ, thật khó để có góc nhìn ấy. Rất khó để tua nhanh qua toàn bộ quãng đời và nhận ra nó quý giá đến mức nào. Daniel Pink đã làm rất nhiều nghiên cứu về những “hối tiếc vì không hành động” - điều đè nặng lên con người nhất khi già đi chính là những việc họ chưa từng thử, những viên đá chưa lật. Điều này đúng ở nhiều vùng miền và văn hóa khác nhau.

Rất nhiều bậc phụ huynh cảm thấy mình phải có trách nhiệm lớn hơn trong việc tạo sự ổn định kinh tế cho con cái thay vì khuyến khích chúng thực sự khám phá đam mê. Đặc biệt trong thời đại AI hiện nay, có lẽ đó không phải là quyết định đúng đắn.

Những cuộc thảo luận rình rang trên X cho thấy, khát vọng tìm ra thứ mình đam mê, ám ảnh và sẵn sàng hy sinh tất cả để theo đuổi nó được coi là liệu pháp giải quyết cho một thế hệ bị mất việc làm và thu nhập do AI. Thế nên, hãy đi con đường của bạn. Bạn phải thật độc đáo. Thật điên rồ.

Năm 2018, Mike Moritz của Sequoia viết trên FT rằng người Mỹ sẽ thua Trung Quốc nếu không bắt đầu làm việc chăm chỉ hơn. Lúc đó gây tranh cãi lớn, nhưng giờ nhiều founder trẻ ở Mỹ dường như đã chấp nhận văn hóa làm việc khắc nghiệt - tinh thần 996.

996 = 9 giờ sáng – 9 giờ tối – 6 ngày/tuần. Nghĩa là bạn làm việc 12 tiếng/ngày × 6 ngày = 72 tiếng/tuần. (So với tiêu chuẩn thông thường của hầu hết các nước: chỉ 40–44 tiếng/tuần).

Tên gọi “996” xuất phát chính từ 3 con số này, giống như cách người ta gọi “8x8” hay “5-2” ở các nước khác. Nó bắt đầu phổ biến từ khoảng năm 2015–2019 trong ngành công nghệ Trung Quốc (Alibaba, Tencent, ByteDance, Huawei, JD.com…). Năm 2019, Jack Ma (sáng lập Alibaba) công khai ca ngợi 996 là “phúc lợi lớn nhất” mà công ty có thể cho nhân viên, vì “muốn thành công thì phải làm nhiều hơn người khác”. Nhiều công ty coi đây là “văn hóa công ty”, thậm chí ghi rõ trong hợp đồng hoặc áp dụng ngầm (không chấm công giờ làm thêm, nhưng yêu cầu ở lại văn phòng đến tối). Tại sao bị gọi là “khắc nghiệt” và “nô lệ hiện đại”? Luật Lao động Trung Quốc quy định tối đa 44 tiếng/tuần + overtime không quá 36 tiếng/tháng. 996 vượt xa rất nhiều nên bị coi là bất hợp pháp. Nó gây ra hàng loạt trường hợp kiệt sức, trầm cảm, thậm chí tử vong (nhiều lập trình viên trẻ đột tử được gọi là “bệnh 996”). Năm 2019–2020, phong trào phản đối lớn trên GitHub mang tên 996.ICU (nghĩa đen: “làm 996 rồi sẽ vào ICU – phòng cấp cứu”). Hàng trăm nghìn lập trình viên Trung Quốc tham gia. Chính phủ Trung Quốc đã siết chặt mạnh từ năm 2021 và đặc biệt năm 2025. Nhiều ông lớn như Tencent, Midea, Haier… buộc phải cho nhân viên về sớm (6h–7h tối), thậm chí khóa cửa công ty. Nhưng ở các startup nhỏ và một số công ty nước ngoài vẫn còn tồn tại ngầm.

Kỳ lạ thay, văn hóa này đã lan sang Silicon Valley (Mỹ) và đang được hưởng ứng mạnh mẽ. Đây là điểm nóng hiện nay! Nhiều startup AI (đặc biệt năm 2025–2026) đang chủ động áp dụng 996 để cạnh tranh với Trung Quốc. Họ công khai nói: “Muốn thắng trong cuộc đua AI thì phải làm 996”. Một số founder trẻ khoe trên LinkedIn/X: “Chúng tôi đang làm 996, bạn sẵn sàng chưa?”

Thung lũng Silicon trước đó bị coi là đã trở nên lười biếng thật sự trong đại dịch COVID - mọi người không đến văn phòng, văn hóa trở nên mềm yếu theo cách chúng ta chưa từng thấy trong bao năm. Nhiều người Mỹ khi đó cho rằng Mỹ sẽ thua không phải vì Trung Quốc thông minh hơn mà vì họ có đạo đức làm việc tốt hơn. Nhưng đây là vấn đề: Nếu bạn nghiên cứu những người thành công ở nhiều lĩnh vực, chúng ta thấy thật tuyệt vời khi một vận động viên tập 12 tiếng mỗi ngày hay một nghệ sĩ làm việc ám ảnh với tác phẩm của mình. Không ai nói Michael Jordan thiếu cân bằng công việc-cuộc sống. Chúng ta chỉ không áp dụng logic tương tự khi xây dựng công ty. Nếu những founder ấy yêu công việc đến mức đó, và họ cảm thấy đây là khoảnh khắc phải dồn hết sức, thì đó chính xác là tinh thần: Hãy tìm ra thứ khiến bạn cảm thấy như vậy.

Điều quan trọng nhất là hãy gạt bỏ ý tưởng được lan truyền trong thế giới self-help: “đi tìm một mentor (cố vấn)”, rồi mọi người chạy đi tìm một người quá cao xa và không thể với tới, và nó không hiệu quả. Với tất cả những người hiện quá xa tầm với, chúng ta chỉ nên gọi họ là “aspirational mentors” (cố vấn trong mơ). Bạn cứ việc thu thập tất cả sách họ viết, podcast họ làm, phỏng vấn họ tham gia, và nghiên cứu về họ. Bạn có thể học rất nhiều từ người khác mà không cần nói chuyện trực tiếp, đặc biệt trong thời đại hiện nay. Còn với những mentor thực sự, hãy nhắm thấp hơn hai cấp so với mức bạn định. Tìm một người - với công cụ như LinkedIn làm điều này cực kỳ dễ - và trở thành người đầu tiên gọi điện hỏi họ làm mentor, vì họ sẽ rất vinh dự. Họ sẽ cảm thấy vinh dự vì bạn biết họ là ai. Hãy tưởng tượng ai đó nhận được cuộc gọi đầu tiên để làm mentor. Đó là cảm giác tuyệt vời. Bạn sẽ thành công nhiều hơn rất nhiều so với việc nhắm quá cao.

Bill Gurley từng kể một câu chuyện vui: ông nhận quá nhiều cuộc gọi từ người muốn vào lĩnh vực đầu tư mạo hiểm nên ông viết một file PDF 3 trang mang tên “Vậy bạn muốn trở thành VC”, và ở trang thứ ba ông nhét vào một phần nội dung kiểu - hãy làm X, làm Y, làm Z, rồi quay lại kể tôi xem kết quả ra sao. Số người thực sự nói chuyện được với ông sau khi nhận tài liệu này chỉ là một phần nhỏ so với số người ông gửi. Thật buồn cười khi chỉ cần cho họ một chút bài tập là đã lọc được rất nhiều.

Nếu bạn đang đi theo con đường truyền thống - qua trung tâm hướng nghiệp đại học, đăng ký danh sách, chờ recruiter phỏng vấn 30 người trong 20 phút mỗi người - bạn trông giống như một bánh răng. Bạn trông như sản xuất hàng loạt. Với nhóm đó, AI trông đáng sợ, và có lẽ nên thế. Nhưng nếu bạn đang tự mở ra con đường riêng, dùng những kỹ thuật trong sách, trở thành “candidate of one” - người có hành trình hoàn toàn độc đáo vì bạn đã xây dựng nó một cách có chủ đích - thì mọi công cụ sẽ được AI khuếch đại lên gấp bội. Việc học hỏi chưa bao giờ dễ dàng hơn lúc này trong toàn bộ lịch sử nhân loại. Nếu bạn đang lao tới nó, nếu bạn trở thành người am hiểu AI nhất trong lĩnh vực của mình, thì AI chẳng qua chỉ là một siêu năng lực.