Trường May Mắn

May mắn từ lâu đã là một khái niệm mê hoặc, thường bị quy cho số phận hoặc siêu nhiên, nhưng các nghiên cứu khoa học đã khám phá rằng nó có thể được giải thích qua tâm lý học, hành vi và thậm chí tiến hóa. Nhiều thí nghiệm, thậm chí có phần kỳ quặc, khiến chúng ta phải suy ngẫm về cách não bộ và môi trường "tạo ra" may mắn.

Nổi tiếng nhất là nghiên cứu 10 năm về bản chất may mắn của Richard Wiseman từ năm 1993 đến 2003. Dự án tuyển mộ 400 người tự nhận là cực kỳ may mắn hoặc cực kỳ xui xẻo qua quảng cáo báo chí. Họ tiến hành phỏng vấn, kiểm tra nhật ký, kiểm tra tính cách và các thí nghiệm. Cuối cùng ông ấy đưa ra kết luận: "May mắn không phải là thứ ngẫu nhiên hay bẩm sinh, mà có thể được tạo ra thông qua suy nghĩ và hành vi của chúng ta".

Nghiên cứu thú vị này cũng chỉ ra: mê tín có độ bao phủ rộng lớn ở mọi tầng lớp, ngành nghề, giới và quốc gia. Khảo sát Gallup (1996) cho thấy 53% người Mỹ mê tín, và 72% có bùa may mắn. Wiseman giải thích mê tín tồn tại vì con người ghét sự không chắc chắn, muốn "kiểm soát" may rủi. Mê tín chỉ là "ảo tưởng kiểm soát", chúng không có tác dụng thực tế, chỉ làm bạn lo lắng hơn và giảm khả năng nhận biết cơ hội thực sự.

Một người xui xẻo đã bỏ lỡ thông điệp lớn "Dừng đếm ảnh, bạn đã thắng £250" trên báo vì lo âu, trong khi một số người may mắn nhận ra ngay. Một người bị bắn trong vụ cướp ngân hàng coi đó là "may mắn" vì bán chuyện cho báo chí và kiếm được một khoản rất khá!

Dự án của Richard cho thấy, người may mắn thường thư giãn, cởi mở, nhận biết cơ hội, biến xui xẻo thành tích cực (ví dụ: Jessica – nhà khoa học pháp y gặp chồng tình cờ, có công việc mơ ước); còn người xui xẻo thì lo âu, khép kín, bỏ lỡ cơ hội, để xui xẻo "lan tỏa" (ví dụ: Patricia – tiếp viên hàng không thường gặp tai nạn, mất bạn bè vì tin xui xẻo "lây"). Tức là may mắn không phải ngẫu nhiên hay di truyền, mà do suy nghĩ và hành vi. Người xui xẻo tự tạo ra vòng lặp tiêu cực, trong khi người may mắn tạo vòng lặp tích cực.

Wiseman rút ra bốn nguyên tắc cốt lõi của may mắn:

1. Tạo ra nhiều cơ hội ngẫu nhiên.

2. Lắng nghe trực giác để ra quyết định.

3. Có nhiều kỳ vọng tích cực.

4. Luôn giữ thái độ kiên cường.

Thí nghiệm quả bóng golf may mắn của Lysann Damisch và các cộng sự tại Đại học Cologne (2010) cũng khá hài hước. 28 người tham gia chơi golf với cây gậy putter. Nửa số được bảo quả bóng "đã may mắn hôm nay", nửa còn lại không. Nhóm "may mắn" ghi điểm tốt hơn đáng kể (6,28 so với 1,20 cú putt thành công). Khi nhóm nhân rộng thí nghiệm với các mê tín khác (như gõ gỗ) cũng cho kết quả tương tự. Họ kết luận: Mê tín làm tăng sự tự tin và hiệu suất (hiệu ứng placebo).

Damisch cho rằng không có "phép màu" thực sự, nhưng niềm tin vào vật vô tri như quả bóng làm thay đổi kết quả – dù nghiên cứu sau đó (2018) không nhân rộng được, nó vẫn khơi mào tranh luận về "may mắn giả tạo".

Nói thêm, hiệu ứng placebo hay hiệu ứng giả dược (Placebo effect) là hiện tượng sức khỏe thể chất hoặc tinh thần của một người cải thiện sau khi nhận một phương pháp điều trị không có hoạt chất (như viên đường), nhờ vào niềm tin và kỳ vọng của họ vào việc điều trị đó, cho thấy sức mạnh của tâm trí có thể tạo ra thay đổi sinh lý có thể đo lường được, thường được dùng trong nghiên cứu y học để đánh giá thuốc mới.

Nghiên cứu trên chuột (Cornell University, của Matthew Zipple & Michael Sheehan, 2025) cũng thú vị không kém. Họ đặt 26 chuột con giống hệt gen vào môi trường tự nhiên giả lập, theo dõi 46 ngày. Con đực cạnh tranh lãnh thổ và thức ăn; "may mắn ban đầu" (như thắng đánh nhau sớm) dẫn đến kích thước lớn hơn, lãnh thổ rộng hơn và giao phối gấp 5 lần. Con cái không có sự phân hóa vì ít cạnh tranh. Đây là thí nghiệm được biết đến nhiều vì mở rộng khái niệm may mắn sang sinh học, thách thức "sự sống sót của kẻ mạnh nhất". Kết luận của họ hơi kỳ lạ và tranh cãi: Dù gen và môi trường giống nhau, "cú may" ngẫu nhiên (như ăn no đầu tiên) đã tạo ra bất bình đẳng vĩnh viễn – nó gợi ý rằng xã hội con người cũng vậy, nơi người nghèo không hẳn "xui xẻo" do lỗi cá nhân.

Một nghiên cứu thực nghiệm của Đại học Zurich gần đây cũng cho thấy may mắn cũng ảnh hưởng cả tới sức khỏe tâm thần. Một nhóm người được chọn tham gia chơi bài với yếu tố may rủi; rồi đo lường niềm tin vào may mắn, sau đó họ quy kết nguyên nhân và mức độ hạnh phúc. Kết quả: Người tin vào may mắn tích cực có xu hướng quy kết thành công cho "số phận tốt" và hạnh phúc cao hơn, trong khi người bi quan quy kết thất bại cho bản thân. Trò chơi bài đơn giản này tiết lộ rằng niềm tin "may mắn có thể kiểm soát" giúp vượt qua thất bại, nhưng cũng có thể dẫn đến lười biếng – một "con dao hai lưỡi" tâm lý.

Rõ ràng, nó càng minh chứng "may mắn" không phải là sản phẩm "trời cho" mà là sản phẩm của tâm trí, hành vi và ngữ cảnh. Những mê tín kỳ quặc đôi khi lại giúp người ta "thấy" cơ hội.

Chúng ta thấy gì từ những nghiên cứu này? May mắn là kỹ năng có thể học.

Quay trở lại 4 nguyên tắc cốt lõi của may mắn do Wiseman rút ra - ông ấy đã dùng 4 nguyên tắc này thiết kế thành 1 chương trình học trong một tháng (và thu hút được khá đông người tham gia) - gọi là Luck School (Trường May Mắn). Hơn 80% học viên đã trở nên may mắn hơn chỉ sau một tháng (tìm được hạnh phúc mới, được thăng chức, kiếm được việc làm...).

Lời khuyên thực hành của Wiseman cho từng nguyên tắc này như sau - bạn hãy áp dụng ngay để thay đổi cuộc sống:

1. Tạo ra nhiều cơ hội ngẫu nhiên: Hãy thường xuyên thay đổi thói quen, thay đổi lộ trình hằng ngày, nói chuyện với người lạ. Gia tăng sự đa dạng để tránh kiệt quệ cơ hội. Vì cơ hội như cánh cửa ngẫu nhiên, người may mắn chỉ là người mở cửa nhiều hơn.

2. Lắng nghe trực giác để ra quyết định: Người may mắn tin vào "linh cảm" - vô thức. Hãy thư giãn, cho phép não bộ xử lý thông tin ngầm. Bạn có thể rèn luyện bằng cách ghi nhật ký hay thư giãn (thiền, đi dạo trong thiên nhiên).

3. Có nhiều kỳ vọng tích cực: Kỳ vọng cao sẽ thu thú may mắn. Một học sinh muốn đứng đầu kỳ thi Olympic sẽ nỗ lực để đạt được điều đó. Suy nghĩ tích cực như nam châm. Nó giúp thay đổi hành vi, dẫn đến kết quả tốt hơn.

4. Luôn giữ thái độ kiên cường: Trong sự kiện tồi tệ, bạn nghĩ "hẳn đã có thể tệ hơn" để giảm tác động tiêu cực của cảm xúc. Vận động viên đạt huy chương đồng thường hạnh phúc hơn người đạt huy chương bạc vì nghĩ "ít ra vẫn còn được huy chương". Sau mỗi biến cố, hãy tự liệt kê ra 3 điều tích cực từ đó. Nói chung, xui xẻo chỉ là tạm thời. Chỉ có sự kiên cường biến nó thành bài học, duy trì hy vọng.

Hãy bắt đầu tạo may mắn của bạn ngay hôm nay.