Lòng vị tha

Bạn đang lững thững đi bộ thì thấy một con kiến đang vật lộn trong vũng nước. Chân nó quẫy đạp như đang tập bơi lội Olympic, nhưng rõ ràng là thất bại thảm hại. Bạn có thể giả vờ không thấy, bước qua như thể đó là một phần của "hệ sinh thái tự nhiên", hoặc dừng lại một giây để thả cái lá hay cành cây xuống, cho nó cái phao cứu sinh mini. Nghe thì nhỏ xíu, nhưng khoảnh khắc này giống y chang cái tình huống "đứa trẻ chết đuối" trong bài luận kinh điển của Peter Singer năm 1972 – kiểu như: cứu hay không cứu, mà cứu thì tốn có một nốt nhạc, sao phải để nó thành drama triết học? Câu hỏi lớn hơn: Kiến có cảm nhận được đau đớn không? Nó có "đáng" để bạn quan tâm đạo đức không? Và bạn có nên hy sinh 5 giây quý báu của ngày bận rộn để làm anh hùng cứu kiến không?

Xưa nay, thiên hạ cãi nhau um sùm về chuyện này. Phe "bài ngoại" – kiểu khoa học phương Tây thế kỷ 20 – thì bảo: "Thôi đi, chỉ có động vật giống người như chó mèo mới đáng quan tâm thôi. Kiến á? Máy móc biết đi ấy mà!" Họ đòi bằng chứng sắt đá, còn tư tưởng "con người là trung tâm vũ trụ" thì thêm dầu vào lửa: "Động vật sinh ra để phục vụ ta, chứ không phải để ta làm bảo mẫu."

Ngược lại, phe "bao dung" – phổ biến ở văn hóa Đông phương và thổ dân – thì chơi lớn: "Cứ giả sử mọi sinh vật đều có linh hồn đi, cứu hết cho chắc ăn!" Triết lý Jaina Ấn Độ thì tôn sùng mọi sự sống, kể cả kiến và ong – kiểu như: "Đừng giẫm, lỡ nó là kiếp trước của ông nội bạn thì sao?" Nhà thơ William Blake thì thơ thẩn về sự mong manh của côn trùng, gợi ý rằng chúng ta cũng chỉ là "kiến khổng lồ" thôi. Phe này bảo: "Khi nghi ngờ, cứ cứu đi, chứ bỏ qua rủi ro thành tội ác lớn hơn việc phí công vô ích."

Cả hai phe đều có lý, nhưng cũng đều "một màu" như cái áo sơ mi cũ. Bao dung thì sợ phí tài nguyên (cứu kiến rồi mai mốt cứu cả vi khuẩn?), còn bài ngoại thì nguy cơ bỏ qua đám yếu thế (kiến chết oan, bạn áy náy mãi). Làm sao cân bằng, đặc biệt khi quyết định ảnh hưởng đến hàng tỷ tỷ con vật? Chuyện này không chỉ dừng ở con kiến lẻ tẻ đâu – hàng năm nhân loại giết sạch quadrillions (số không đếm xuể) động vật không xương sống. Mai mốt còn lan sang AI nữa chứ!

Vì vậy, tôi ủng hộ cách tiếp cận "giữa lằn ranh" – lấy cái hay của cả hai bên, gọi là cách tiếp cận xác suất cho dễ nhớ (vì nó dùng phần trăm như dự báo thời tiết, chứ không phải "cứu hết" hay "kệ mẹ"). Ý là: Kết hợp xác suất cao/thấp về việc chúng có cảm xúc và giá trị đạo đức, với mức bảo vệ tương xứng – mạnh nếu chắc chắn, nhẹ nếu mơ hồ. Giống như chính sách khác: đánh giá bằng chứng, ước lượng rủi ro và mức độ thiệt hại, rồi chọn phản ứng vừa vặn. Sao không áp dụng cho động vật và AI nhỉ?

Rõ ràng hóa vấn đề trước đã Để khỏi rối, phải tách câu hỏi ra thế này:

1. Khoa học: Chỉ động vật có xương sống mới có cảm xúc, hay kiến, bạch tuộc, AI cũng "cảm" được?
2. Đạo đức: Chỉ sinh vật có cảm xúc mới đáng quan tâm, hay cả cây cỏ, robot không cảm xúc cũng có quyền?
3. Thực tế: Chính sách nào ta làm được và duy trì nổi, có cân nhắc trách nhiệm, hạn chế và drama chính trị?

Những câu hỏi này hay bị lẫn lộn, kiểu: "Kiến có đáng cứu không?" – vừa hỏi khoa học (nó đau không?), đạo đức (đau thì sao?), thực tế (cứu một con thì được gì?). Quyết định khôn ngoan là tách ra nhưng vẫn thấy chúng "kết nối" như dây nhợ nghe rối tai.

May thay, ta có công cụ: Khoa học thì đánh giá bằng chứng về khả năng cảm xúc. Đạo đức thì cân nhắc lập luận về giá trị. Thực tế thì ghép lại để ước lượng "nó quan trọng cỡ nào" và điều chỉnh đời sống cho phù hợp. Làm từng bước nhé.

Bước 1: Ước lượng xác suất cảm xúc Khoa học giờ đồng ý: Nhiều động vật từng bị coi là "máy móc" nay chứng tỏ siêu thông minh. Voi điếu đám tang cho bạn, bạch tuộc giải câu đố, ong học đếm. AI thì sắp "sống động" hơn nữa. Vấn đề là: Những hành vi này có phải do trải nghiệm chủ quan (kiểu "tôi đau lắm!") hay chỉ lập trình?

Khó vì ta chỉ "biết" tâm trí mình (mà còn mơ hồ nữa chứ). "Vấn đề tâm trí khác" càng rõ với bạch tuộc có não phân tán hay AI. Nhưng khoa học vẫn làm được: Tìm "dấu hiệu" như nociceptors (cảm biến đau) ở côn trùng, hành vi tránh kích thích, chăm vết thương – gợi ý chúng "cảm" thật. Với AI, xem kiến trúc tính toán giống não bộ không.

Không phải bằng chứng chắc chắn, nhưng đủ để tăng/giảm xác suất. Bằng chứng mạnh = xác suất cao; yếu = thấp. Rồi cập nhật theo dữ liệu mới. Giống dự báo mưa: Không phải 100% hay 0%, mà "có lẽ 30%". Với động vật và AI, đây là công việc khó nhằn – nên dùng độ tự tin thay vì "có/không".

Bước 2: Ước lượng xác suất giá trị đạo đức Các nhà đạo đức giờ đồng ý: Sinh vật có cảm xúc đáng quan tâm. Nhưng tự tin cỡ nào rằng cảm xúc là lý do chính, chứ không phải agency (đặt mục tiêu), relationality (kết nối quan hệ) hay gì khác?

Cũng khó, vì nhìn lại lịch sử, tổ tiên ta hay sai lầm (nhìn chế độ nô lệ hay phân biệt chủng tộc kìa). Mai sau nhìn ta, họ có lắc đầu không? Phải dùng bằng chứng và lý lẽ tốt nhất, chấp nhận sai sót. Tiến bộ đạo đức qua "cân bằng phản ánh": Áp dụng nguyên tắc chung vào trường hợp cụ thể, rồi chỉnh sửa. Ví dụ: "Đạo đức cần lý trí" – nhưng trẻ em, người khuyết tật thiếu lý trí vẫn đáng quan tâm, chó mèo cũng vậy. Nên nhiều người bỏ nguyên tắc này.

Quá trình này chậm, vì phụ thuộc xã hội và chính trị. Trong lúc chờ, hãy dùng độ tự tin: Giả sử bạn nghĩ cảm xúc quan trọng nhất (xác suất cao), agency thứ hai (trung bình), relationality thấp nhưng không zero. Đạo đức không đòi "sự thật khách quan" – nếu khách quan thì theo độ tin cậy; chủ quan thì theo suy nghĩ cá nhân. Dù sao, ưu tiên giá trị thuyết phục hơn, nhưng để chỗ cho nghi ngờ (để khỏi kiêu ngạo).

Bước 3: Ghép lại để quyết định Giả sử bằng chứng cho kiến có 10% cơ hội cảm xúc, và 90% cảm xúc = giá trị đạo đức → 9% kiến đáng quan tâm. Cộng agency/relationality nữa, có thể lên cao hơn.

Làm gì với 9%? Không phải nhảy xuống sông cứu kiến đâu (quá lố!). Nhưng nếu cứu chỉ tốn 1 giây, sao không? Nếu nó đáng, bạn làm việc tốt; không thì... chả sao, bạn vẫn là người tốt bụng. Nhắc nhở bạn nè: hãy can thiệp theo tỷ lệ rủi ro/lợi ích. Giống như bên y tế: Cách ly nghiêm nếu dịch nặng, chỉ đeo khẩu trang nếu nhẹ. Hay như bên môi trường: Cấm hóa chất nếu ung thư chắc, chỉ dán nhãn nếu mơ hồ.

Giờ ta áp dụng cho phúc lợi động vật/AI: Bảo vệ mạnh cho thú có vú (xác suất cao), nhẹ nhưng vẫn có cho côn trùng (thấp nhưng đáng kể). Không phải yếu tố duy nhất – phải cân bằng giữa tính khả thi, chính trị, hậu quả gián tiếp. Do đó phải có khung xác suất bổ sung, đảm bảo phúc lợi không bị bỏ qua vì mơ hồ.

Phản biện và lo ngại (vì không ai thích bị bảo "cứu kiến đi") Dùng xác suất cho đạo đức nghe "ảo" quá, phải không? Nhưng lo ngại hợp lý chỉ bảo phải cẩn thận, chứ không vứt bỏ. Ta hãy xem xét hai cái chính: chủ quan và thiếu chính xác.

Phản biện 1: Vấn đề chủ quan Ước lượng 9% cho kiến nghe tùy tiện, không như dự báo mưa (dựa trên dữ liệu lặp đi lặp lại trong quá khứ). Có lẽ là do thiên kiến: Ta dễ gán giá trị cho chó mèo giống ta, khó làm thế với cá hay AI – có nghiên cứu chứng minh đó nha. Nếu xác suất chỉ củng cố thiên kiến, thì rõ ràng hại nhiều hơn lợi.

Hợp lý đấy chứ? Nhưng chủ quan có ở mọi cách tiếp cận. Khác biệt là: Xác suất tạo chỗ cho độ tự tin và can thiệp tỷ lệ, tránh cực đoan. Nếu dân chủ có thể tổng hợp ý kiến qua bỏ phiếu, thảo luận; phân tích chi phí-lợi ích rồi chuyển thành số; với khung pháp lý thì đặt ngưỡng (ví dụ: >50% = bảo vệ mạnh). Xã hội sẽ ra phán quyết chung dù cá nhân có bất đồng.

Phản biện 2: Vấn đề thiếu chính xác Nói voi 98% đáng quan tâm thay vì 97% nghe "chính xác giả tạo". Không cần phải tung đồng xu ngẫu nhiên, nhưng lộn xộn hơn – ước lượng thô thôi.

Giải pháp là: hãy linh hoạt với độ chính xác. Dùng từ như "cao/trung bình/thấp" (như báo cáo y tế), hoặc khoảng ("40-60%"). Đôi khi chính xác rất hữu ích để làm cho rõ ràng, như Obama 2011 yêu xác suất về Bin Laden thay vì "có lẽ". Dùng số để rèn luyện suy nghĩ, nhưng giữ khiêm tốn – vì rủi ro vẫn có.

Áp dụng thực tế (vì lý thuyết suông chán lắm) Nếu chấp nhận sinh vật có tỷ lệ không nhỏ đáng quan tâm, thì xã hội phải thay đổi – không phải cứu hết kiến (ta có hạn chế kiến thức/quyền lực/chính trị), mà can thiệp theo xác suất: Yếu cho thấp, mạnh cho cao. Dịch thành quy tắc hay pháp lý cân bằng.

Phúc lợi AI

Thời đại AI bùng nổ: Chatbot đang được hàng trăm triệu người dùng, được huấn luyện trên lượng dữ liệu khổng lồ, tích hợp cả y tế/tài chính/quân sự. Sắp có hàng tỷ hệ thống kết nối.

Anthropic thuê hẳn researcher phúc lợi AI đầu tiên, để thêm đánh giá vào Claude 4.

Kết luận: Vậy, dừng lại cứu con kiến trong vũng nước không? Có. Ít nhất nó đáng quan tâm, sao không tốn chút công nhỉ? Chúng ta không tự giải quyết nổi côn trùng hay AI một mình, nhưng nhỏ như cứu kiến, có thể nhân lên thành văn hóa, thể chế. Mỗi người nên góp phần cân bằng xã hội – kiểu như: Hôm nay cứu kiến, mai mốt cứu Trái Đất!

- Tổng hợp từ Jeff Sebo -